ละองหรือละมั่ง เป็นสัตว์พื้นเมืองของไทย และถูกจัดให้เป็นสัตว์สงวน โดย ละอง ใช้เรียกตังผู้ตัวเต็มวัย ส่วน ละมั่ง ใช้เรียกตัวเมียและตัวที่ยังไม่เต็มวัย ปัจจุบันเรียกละมั่งทั้งหมด ละองและละมั่งเป็นสัตว์ชนิดเดียวกัน ละอง คือตัวผู้ ละมั่งคือตัวเมีย

บางครั้งชาวบ้านก็เรียกทั้งตัวผู้และตัวเมียว่าละมั่ง ละองและละมั่งเป็นกวางขนาดกลาง เล็กกว่ากวางป่า มีรูปร่างหน้าตาก้คล้ายๆ กับกวางป่า และวันนี้เราจะพาทุกคนไปรู้จักกับ ละองหรือละมั่ง เพื่อไขข้อข้องใจเกี่ยวกับสัตว์สงวนชนิดนี้

ละมั่ง

ลักษณะทั่วไปของ ละองหรือละมั่ง

ลักษณะทั่วไปใกล้เคียงกวางบาราซิงกาที่มีสายเลือดใกล้ชิดกัน เป็นกวางที่รูปร่างสวยงามมาก ความสูงที่หัวไหล่ประมาณ 110 เซนติเมตร ความยาวหัว-ลำตัว 150-180 เซนติเมตร หนัก 150 กิโลกรัม หางยาว 20-30 เซนติเมตร ไม่มีวงก้น คอค่อนข้างเรียว ขนกลางสันหลังสีดำ ในฤดูร้อนขนมีสีน้ำตาลแดง

แต่ในฤดูหนาวสีจะเปลี่ยนเป็นน้ำตาลเข้ม ละองค่อนข้างสีเข้มกว่าละมั่งเล็กน้อย ขนหยาบ โดยเฉพาะบริเวณคอของละอง

ละมั่งจัดเป็นกวางขนาดกลาง หนังประมาณ 95-150 กิโลกรัม ขนละเอียดแน่นสีน้ำตาล ขนด้านบนสีแดงออกน้ำตาล ท้องสีขาว มีขนสีขาวรอบหู ตาและ คาง ลำคอยาว ใบหูใหญ่กาง ตัวผู้มีขนาดใหญ่กว่าตัวเมีย ละมั่งมีเขาเฉพาะตัวผู้เป็นเขาแบบเขากวาง ที่งอกติดกับส่วนของกะโหลก เมื่อเขาแก่เต็มที่จะผลัดทิ้งไป และงอกออกมาใหม่

ละองมีเขาโค้งยาวไปด้านหลังแล้วตีวงม้วนมาด้านหน้า เขาบางตัวอาจยาวถึง 2 เมตร มีกิ่งสั้น ๆ ที่ปลายเขา ส่วนใหญ่มี 12 กิ่ง แต่บางตัวอาจมีมากถึง 20 กิ่ง กิ่งรับหมายาวมาก ผลัดเขาปีละครั้ง เขาจะโตเต็มที่เมื่ออยู่ในฤดูผสมพันธุ์ส่วนละมั่งตัวเล็กกว่าละอง และไม่มีเขา

ลักษณะของละมั่ง

การแพร่กระจาย

พบในเอเชียตั้งแต่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย กระจายลงไปพม่า ไทย ลาว กัมพูชา เวียดนาม และเกาะไหหลำของประเทศจีน ละมั่งพันธุ์ไทยพบการกระจายแถบเทือกเขาพนมดงรัก กัมพูชา ลาว และเกาะไหหลำ ในประเทศไทยพบทั้งพันธุ์ไทยและพันธุ์พม่า

กวางชนิดนี้เคยพบตลอดตอนเหนือของอินเดียจนทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในอินเดีย พม่า ไทย เวียดนาม และภาคใต้ของจีน แต่จำนวนประชากรได้ลดลงไปอย่างรวดเร็วในช่วง 200 ปีที่ผ่านมา

ส่วนหนึ่งมาจากการล่า แต่สาเหตุหลักเป็นเพราะสูญเสียถิ่นที่อยู่อาศัย กวางชนิดนี้ไม่ชอบป่าทึบ แต่ชอบป่าเปิดใกล้ลำธารหรือหนองน้ำ ซึ่งพื้นที่ดังกล่าวก็เหมาะแก่การเพาะปลูกเช่นกัน เมื่อประชากรมนุษย์เพิ่มขึ้น พื้นที่หากินของละองและละมั่งก็ลดลงไป

ฤดูผสมพันธุ์

ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์จนถึงเดือนพฤษภาคมคือฤดูผสมพันธุ์ ฝูงละองจะเข้ามารวมกับฝูงละมั่ง ละองจะต่อสู้กันเพื่อแย่งสิทธิในการผสมพันธุ์และครอบครองฝูงละมั่ง ละมั่งตั้งท้องนานราว 220 ถึง 240 วัน ออกลูกครั้งละตัว

ลูกกวางแรกเกิดมีลายจุดทั่วตัว เมื่อโตขึ้นจุดบนลำตัวค่อยจางไป หย่านมเมื่ออายุได้ 7 เดือน เมื่ออายุ 18 เดือนก็เข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ ละองและละมั่งมีอายุขัยราว 10 ปี

ละมั่งไทย

ชีววิทยา

ละมั่งเป็นสัตว์จำพวกกวาง เท้ามีกีบ 2 กีบ สามารถสำรอกอาหารมาเคี้ยวเอื้องได้ มีกระดูกกรามบนดัดแปลงเป็นสันคมเพื่อใช้ร่วมกับฟันล่างในการแทะเล็มอาหาร มีต่อมขนาดใหญ่บริเวณหัวตา มีการผสมพันธุ์ในช่วงฤดูร้อนราวเดือนกุมภาพันธ์-เมษายน วัยเจริญพันธุ์ของตัวผู้อายุประมาณ 1 ปีขึ้นไป ตัวเมีย 2 ปีขึ้นไป มีการตั้งท้องนานประมาณ 8 เดือน ตกลูกครั้งละ 1 ตัว อายุยืนถึง 20 ปี

นิเวศวิทยา

ละมั่งมีพฤติกรรมอยู่รวมกันเป็นฝูงเล็กๆ จนถึง 50 ตัว อาศัยอยู่ตามป่าเต็งรัง ป่าโปร่ง ทุ่งหญ้า บริเวณใกล้ๆ หนองน้ำ บางครั้งละมั่งก็ลงไปนอนแช่ปลักเหมือนกับควาย ละมั่งเป็นสัตว์กินพืชชอบกินหญ้าและลูกไม้มากกว่าใบไม้

Roe or antelope

สถานภาพ

มีรายงานพบละมั่งในธรรมชาติเพียง 3 ตัวที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง จังหวัดอุทัยธานี เมื่อปี 2539 แต่ปัจจุบันไม่มีรายงานการพบดังกล่าว และมีผู้กล่าวว่าละมั่งพันธุ์ไทยได้สูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติของไทยและเวียดนามแล้ว

แต่ละมั่งในกรงเลี้ยงมีจำนวนเพิ่มมากขึ้นโดยมีการเลี้ยงละมั่งในสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าของทางราชการหลายแห่ง และ สวนสัตว์เปิดเขาเขียว จังหวัดชลบุรี มีจำนวนมากกว่า 150 ตัว ละมั่งพันธุ์ไทยมีเลี้ยงอยู่แห่งเดียว คือ สวนสัตว์ดุสิตกรุงเทพฯ

ประชากรไม่ทราบแน่ชัดแต่คาดว่าเหลือน้อยมาก ไอยูซีเอ็นจัดสถานภาพประชากรของละองและละมั่งไว้ในระดับเสี่ยงสูญพันธุ์ ไซเตสจัดให้อยู่ในบัญชีหมายเลข 1 จากการจัดสถานภาพโดย IUCN (2004) ละมั่งมีสถานภาพเป็นสัตว์ที่ใกล้สูญพันธุ์ (Endangered) และจากการคุ้มครองโดยอนุสัญญา CITES (2005) ละมั่งจัดอยู่ในบัญชี1 (Appendix l)

ละองหรือละมั่ง

สายพันธุ์ที่พบ

ละองและละมั่งมีสามพันธุ์ ได้แก่พันธุ์อินเดีย หรือพันธุ์อัสสัม หรือพันธุ์มานิเปอร์ (C. e. eldii) พบในจังหวัดมานิเปอร์ของอินเดีย พันธุ์พม่า (C. e. thamin) พบในประเทศพม่า ตัวใหญ่กว่าพันธุ์อินเดีย และพันธุ์ไทย มีเขาแตกกิ่งมากที่สุด พบในประเทศไทยและจีน เคยมีผู้จำแนกละมั่งในเกาะไหหลำเป็นอีกชนิดย่อยหนึ่งคือ พันธุ์ไหหลำ พันธุ์นี้เขาจะเล็กและไม่แตกกิ่ง แต่ปัจจุบันถือว่าเป็นพันธุ์เดียวกับพันธุ์ไทย

ปัจจัยการคุกคาม

มี 2ประการ คือ การล่า และการทำลายที่อยู่อาศัย ซึ่งที่สำคัญ คือ แหล่งที่อยู่อาศัยถูกบุกรุกทำลาย กลายเป็นแหล่งชุมชนและพื้นที่เกษตรกรรม ละมั่งพันธุ์อินเดียเหลืออยู่เพียง 200 ตัว

พบในอุทยานแห่งชาติ เคบูล ส่วนพันธุ์พม่ายังเหลือประมาณ 2,000-3,000 ตัวกระจายอยู่ทั่วประเทศโดยมีแหล่งขยายพันธุ์หลักอยู่ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าแคตทิน ส่วนพันธุ์ไทยคาดว่ายังมีอยู่ในเทือกเขาพนมดงรักและในเกาะไหหลำ จำนวน

สันนิษฐานว่ามีอุปนิสัยคล้ายกวางบาราซิงกา ละองและละมั่งรวมฝูงแยกเพศกัน แต่ละฝูงอาจมีมากถึง 50 ตัว ตัวผู้มีเขตหากินประมาณ 8 ตารางกิโลเมตร ตัวเมียมีเขตหากินเพียงหนึ่งในสี่และอยู่ในพื้นที่ของตัวผู้ มักหากินตอนกลางคืน กินอาหารหลายชนิด เช่นพืชน้ำ หญ้า และยอดไม้ ชอบกินดินโป่งเช่นเดียวกับกวางป่า